Kaiboer.nl

Volksvermaak uit het Oldambt

Kaiboer

Oude spelen en volksvermaak

Lang geleden gooiden kinderen in het Oldambt met keien. Eén speler zette de omgevallen steen weer overeind. Die speler heette de kaiboer. Hier begint een zoektocht naar wat mensen vroeger speelden, thuis, op straat en op de kermis.

Gegraveerde prent van kinderen die op een dorpsplein spelen
Kinder-spel, 1655 · The Strong National Museum of Play

Het verhaal

Wie was de kaiboer?

In het Oldambt was de kaiboer de speler die een omgegooide steen weer rechtop zette. Het spel heette kaiboeren. Dialectonderzoeker H. Molema vermeldt ook kaibakjen en, voor de Ommelanden, boerbakjen.

Volgens Molema verschilden de spelregels van streek tot streek. Molema noemt het omwerpen en oprichten van de steen. Zijn woordenboek geeft geen volledige spelregels voor het Oldambt.

Lees Molema’s woordenboek bij DBNL
Historische gekleurde volksprent met vier kinderspelen
Kinderspelen, 1760–1788 · Rijksmuseum

Spelen uit de Lage Landen

Het speelboek

Hoe hield je een tol aan het draaien? Wat deed een kaiboer? En waarom telt bij negenputten het middelste putje het zwaarst? Blader door 54 spelen en vermaken en ontdek hoe kinderen en volwassenen zich op straat, op het ijs en aan tafel vermaakten.

Oude prent waarop apen zich vermaken met allerlei menselijke kinderspelen
Kinderspelen, Pieter van der Borcht (I), 1593–1608. De prent laat apen menselijke spelletjes nadoen. Bekijk de prent bij het Rijksmuseum.

Op straat en op het plein

Hoepels, touwen en spelletjes waarvoor je alleen elkaar nodig had.

Centsprent met twaalf taferelen van spelende kinderen
Kinder-spelen, Gerrit Oortman, 1850–1870. In de vakken zie je onder meer hoepelen, schommelen en touwtjespringen. Centsprent van Gerrit Oortman.

Hoepelen

Je zet een grote ring op zijn kant en loopt ernaast. Met een stokje tik je tegen de rand om hem rollend te houden en bij te sturen. Wie de ring het verst kon laten rollen of als eerste de overkant haalde, won.

Op de prent van Van der Borcht is het al te zien. Ook op een andere prent in het Rijksmuseum, met kinderen op een stadsplein, staat hoepelen tussen tollen en steltlopen. Het plein was tegelijk doorgangsroute en speelruimte.

Bron: Kinderspelen, Rijksmuseum

Tollen

Bij een werptol wind je een koord om de tol. Door hem te werpen terwijl het koord afrolt, laat je hem op zijn punt draaien. Een zweeptol houd je na de start draaiend door met een koord langs de zijkant te slaan.

Van der Borcht gaf het tollen al rond 1600 een plek tussen de andere buitenspelen. Op zulke prenten zie je ook wat het spel vroeg: een rustige hand, voldoende ruimte en een geschikte ondergrond.

Bron: Van der Borchts Kinderspelen

Knikkeren

Bij een bekende variant maak je een kuiltje in de grond. Om de beurt schiet je met je duim een knikker naar het kuiltje. Je kunt ook proberen een knikker van een ander weg te tikken. Spreek vooraf af welke worp telt en wanneer iemand opnieuw mag.

Op Van der Borchts prent werd al geknikkerd. De prent vertelt ons dat het spel herkenbaar was voor zijn publiek, terwijl de precieze afspraken tussen spelers buiten beeld blijven.

Bron: Kinderspelen, Rijksmuseum

Steltlopen

Op twee lange stokken zitten voetsteunen. Je houdt de stokken vast, gaat op de steunen staan en verplaatst telkens één voet en stok tegelijk. Een korte afstand afleggen zonder de grond te raken is al een spel op zich.

Op de stadspleinprent uit het Rijksmuseum zie je steltlopers tussen andere spelende kinderen. Zo'n prent laat ook zien hoeveel verschillende vormen van vermaak op één plek bijeen konden komen.

Bron: de stadspleinprent van het Rijksmuseum

Bikkelen

In een Zeeuwse variant speel je met vier bikkels en een balletje. Terwijl het balletje in de lucht is, pak je één of meer bikkels op of draai je ze op een afgesproken kant. Daarna vang je de bal met dezelfde hand.

Vanouds gebruikte men onder meer kootbeentjes. Het Rijksmuseum van Oudheden plaatst het spel al in de Romeinse tijd. Museum De Schotse Huizen in Veere bewaart een zakje met bikkels en stuiters.

Bron: Zeeuwse Ankers · Rijksmuseum van Oudheden

Krijgertje

Eén speler probeert de anderen aan te tikken. Wie getikt wordt, neemt de beurt over. Bij varianten spreken spelers een vrijplaats af.

Drost behandelt krijgertje bij de loopspelen. In 1893 werd de naam ook genoemd als voorbeeld van de vele Nederlandse spelnamen op -tje.

Drost (1914), blz. 1–32

Verstoppertje

De zoeker telt met gesloten ogen terwijl de anderen zich verspreiden. Daarna probeert de zoeker iedereen te vinden. Bij een variant kun je jezelf vrijspelen door eerder bij de telplek terug te zijn.

Drost brengt verstoppertje onder bij de loop- en vangspelen, naast krijgertje en blindemannetje.

Drost (1914), blz. 1–32

Blindemannetje

Een geblinddoekte speler probeert iemand in de kring te vangen. In een bekende variant moet die speler op de tast of aan de stem raden wie is gevangen.

Op de prent Kinderspel van het Rijksmuseum spelen kinderen blindemannetje op het Haagse Voorhout.

Haags Voorhout, Rijksmuseum

Zakdoekje leggen

De spelers zitten in een kring. Eén loopt rond en laat ongemerkt een doek achter iemand vallen. Wie het merkt, staat op en probeert de loper te tikken voordat die op de vrijgekomen plek zit.

Drost bespreekt het kringspel samen met verwante spelen en de liedjes die erbij gezongen werden.

Drost (1914), blz. 1–32

Hinkelen

Teken vakken op de grond, gooi een steentje in een vak en hinkel over het parcours. Bij een bekende variant sla je het vak met het steentje over en pak je het op de terugweg op.

Drost neemt hinkelen op onder de spring- en buitelspelen. Het grondpatroon en de afspraken konden per plaats verschillen.

Drost (1914), blz. 33–49

Haasje-over

De eerste speler bukt met de handen op de knieën. De volgende zet de handen op diens rug, springt er met gespreide benen overheen en bukt zelf verderop.

De prent van het Haagse Voorhout toont haasje-over tussen andere buitenspelen.

Haags Voorhout, Rijksmuseum

Touwtjespringen

Je kunt alleen springen of tussen twee spelers staan die een lang touw draaien. De springer houdt het ritme aan en kan op een afgesproken tel in- of uitspringen.

Een negentiende-eeuwse centsprent van Gerrit Oortman toont touwtjespringen als herkenbaar kinderspel naast hoepelen en schommelen.

Centsprent van Gerrit Oortman

Schommelen

Op een zitplank aan touwen of kettingen verplaats je je gewicht om de schommel gaande te houden. Een ander kan vanaf de grond een zetje geven.

Zowel de achttiende-eeuwse volksprent van Numan als Oortmans negentiende-eeuwse prent laat schommelende kinderen zien.

Centsprent van Gerrit Oortman

Wippen

Twee spelers zitten aan weerszijden van een plank die op een steunpunt rust. Door af te zetten en hun gewicht te verplaatsen, brengen ze elkaar om beurten omhoog.

Drost bespreekt de wip bij de spelen met speelwerktuigen, samen met de schommel.

Drost (1914), blz. 132–154

Vliegeren

Een lichte vlieger gaat tegen de wind in omhoog. De vliegeraar laat lijn vieren of haalt deze in om hem op hoogte te houden.

Op de prent van het Voorhout en op een volksprent met zestien kinderspelen zijn vliegers te zien.

Haags Voorhout, Rijksmuseum

Stokpaardrijden

Met een stok tussen de benen speel je ruiter. Soms heeft de stok een hoofd van hout of stof. Een route of optocht maakt van het speelgoed een groepsspel.

Drost noemt een stokpaard op Bruegels Kinderspelen, waar het kind het denkbeeldige paard ook aandrijft.

Drost (1914), blz. 111–131

Bellenblazen

Je doopt een ring of buisje in sop en blaast voorzichtig, zodat een zeepbel loskomt en wegdrijft.

Drost beschrijft het als oud kinderspel en verwijst naar afbeeldingen bij Bruegel en Van der Borcht en naar een Franse vermelding uit 1587.

Drost (1914), blz. 132–154

Derde man

De spelers staan in tweetallen. De vluchtende speler kan bij een tweetal aansluiten. De speler aan de andere kant wordt dan de derde en moet zelf wegrennen.

Drost behandelt dit wisselende achtervolgingsspel in hetzelfde hoofdstuk als krijgertje en zakdoekje leggen.

Drost (1914), blz. 1–32

Aftellen

Wijs bij elke tel of lettergreep iemand aan. Bij het laatste woord valt die speler af of krijgt die de eerste beurt.

J. van Vloten drukte in 1874 een hele reeks tel- en aftelrijmen af. De kunst zat ook in het onthouden en doorgeven van de woorden.

J. van Vloten, Tel- en aftelrijmen (1874)

Kruip door, sluip door

Twee spelers vormen een poort waar de anderen onderdoor lopen. Bij sommige verwante spelen sluit de poort aan het einde van een lied.

Drost kende aanwijzingen voor een ouder Nederlands spel, maar vond te weinig gegevens om de precieze regels vast te stellen.

H. Drost, Het Nederlandsch kinderspel (1914)

Winkeltje spelen

Met alledaagse voorwerpen spelen kinderen klant en winkelier. Blaadjes, steentjes of papiertjes kunnen koopwaar of geld voorstellen.

Drost deelt het in bij de nabootsingsspelen, naast spelen met poppen en paardjes.

H. Drost, Het Nederlandsch kinderspel (1914)

Windmolentje

Houd een licht schoepenmolentje in de wind, of loop ermee zodat het draait.

Drost behandelt speelgoedmolentjes bij de nabootsingsspelen en maakt onderscheid tussen het windmolentje en het nootmolentje.

H. Drost, Het Nederlandsch kinderspel (1914)

Met poppen spelen

Een pop kan mee naar bed, op bezoek of aan tafel. Kinderen bootsen daarmee zorg, bezoek en andere handelingen van volwassenen na.

Drost neemt de pop op bij de nabootsingsspelen. Op Jan Steens Sint-Nicolaasfeest is een pop een van de geschenken.

Rijksmuseum, Het Sint-Nicolaasfeest

Op de kermis en het dorpsfeest

Rennen, mikken en meten wie het handigst was.

Zaklopen

Iedere deelnemer houdt een zak om de benen en springt naar de eindstreep. De kunst is vooruitkomen zonder om te vallen.

De Encyclopedie Drenthe noemt zaklopen onder de volksvermaken die plaatselijk via de kerkenspraak werden aangekondigd.

Encyclopedie Drenthe

Koekhappen

Hang stukjes koek aan touwtjes. De deelnemers happen ze met hun handen op de rug van de lijn, soms met een blinddoek.

Het Zuiderzeemuseum rekent koekhappen tot de oude spelletjes die je ook thuis kunt doen. Drost beschrijft daarnaast het oudere, verwante brooiken-bijt.

Zuiderzeemuseum

Touwtrekken

Twee ploegen trekken aan de uiteinden van een touw. Een merkteken bij het midden van het touw laat zien wie de tegenpartij over de streep trekt.

Drost behandelt touwtrekken in haar overzicht van spelen met uiteenlopende speelwerktuigen.

Drost (1914), blz. 132–154

Ringgooien

Gooi ringen vanaf een afgesproken afstand naar paaltjes. Een ring die om een paaltje landt, telt voor een punt of voor de waarde van dat paaltje.

Het Zuiderzeemuseum geeft ringgooien een plek tussen de traditionele spelen die bezoekers ook thuis kunnen maken en spelen.

Zuiderzeemuseum

Kegelen

Rol een bal over de grond en probeer zoveel mogelijk kegels om te gooien. Het aantal ballen en de opstelling verschillen per variant.

Kegelen staat rond 1600 al op de prent van Van der Borcht. Drost neemt het op tussen bal- en werpspelen.

Drost (1914), blz. 50–92

Negenputten

Je speelt een balletje naar negen putjes met verschillende waarden. In de versie die Drost beschrijft, is het middelste putje het meeste waard.

Drost noemt de oude naam negepetten, waarin petten een Hollandse vorm van putten is. Vergelijkbare spelen kwamen ook buiten de Lage Landen voor.

Drost (1914), blz. 50–92

Petjebal

Iedere speler krijgt een eigen putje. Een speler probeert een bal in een putje te werpen. De eigenaar komt dan in actie terwijl de andere spelers wegrennen.

Drost beschrijft een versie met strafsteentjes en bespreekt de mogelijke verwantschap met het oudere negenputten.

Drost (1914), blz. 50–92

Rolnoten

Laat noten van een schuin plankje rollen. In een raakvariant probeer je een noot te raken die al op de grond ligt.

Drost noemt rolnoten van het berdeken in haar hoofdstuk over knikkers, noten, kootbeentjes en munten.

Drost (1914), blz. 93–110

Brooiken-bijt

Een speler houdt iets eetbaars aan een touw omhoog, anderen proberen het te pakken of erin te bijten.

Drost vergelijkt een tafereel van Bruegel voorzichtig met het Antwerpse brooiken-bijt. De identificatie van het geschilderde spel blijft een vermoeden.

H. Drost, Het Nederlandsch kinderspel (1914)

Poppenkast met Jan Klaassen

Vanachter een kast laat de poppenspeler personages met elkaar praten en ruziën. Het publiek kijkt en reageert tijdens de voorstelling.

Een negentiende-eeuwse volksprent met acht scènes vertelt de geschiedenis van de poppenkastfiguur Jan Klaassen.

Rijksmuseum, De geschiedenis van Jan Klaassen

Spelen van streek tot streek

Van het Groningse Oldambt tot Zeeuws-Vlaanderen.

Zwart-witfoto van ringrijden in Middelburg
Ringrijden in Middelburg, J.D. Noske / Anefo, Nationaal Archief. Foto en archiefgegevens (CC0).

Kaiboeren

Een speler probeert een steen om te werpen. In het Oldambt heette degene die de steen weer rechtop moest zetten de kaiboer.

Dialectonderzoeker H. Molema kende ook de namen kaibakjen en boerbakjen. Hij schreef dat het spel per streek verschilde.

Lees het verhaal van de kaiboer

Fries kaatsen

Twee ploegen, meestal van drie spelers, slaan een kleine bal met de hand. De ene ploeg slaat op naar het perk, een afgebakend vak. De andere probeert de bal terug te slaan. Een kaats markeert een plaats op het veld waar later om wordt gespeeld.

De eerste PC in Franeker werd in 1854 gehouden. Volgens de organisatie werd er op het terrein buiten de Oosterpoort al zeker sinds 1650 gekaatst. De naam Oud Kaatsveld herinnert daar nog aan.

Bron: geschiedenis van de PC in Franeker

Kolf en colf

Bij het middeleeuwse colf sloeg je met een verzwaarde stok een bal naar een doel. Dat gebeurde buiten, op pleinen, velden en zelfs op het ijs. Bij het latere kolf draait het spel om een afgebakende baan en palen.

Oude voorschriften verraden dat het spel ook overlast gaf. In Zierikzee kwam er in 1429 een regel tegen het slaan op straat met colven die aan de onderkant met lood of ijzer waren verzwaard.

Bron: geschiedenis van de Kolfbond

Zeeuws ringrijden

Een ruiter rijdt met een lans onder een opgehangen ring door en probeert de ring aan de punt mee te nemen.

Op de foto van J.D. Noske is de ringrijderij in Middelburg te zien. Het ringrijden leeft voort als Zeeuwse traditie.

Ring- en sjezenrijden, Immaterieel Erfgoed

Sjezenrijden

Bij deze Zeeuwse vorm rijden deelnemers in een tweewielig rijtuigje. Terwijl de menner het paard stuurt, steekt de andere deelnemer naar de ringen.

De erfgoedbeschrijving behandelt sjezenrijden en ringrijden als twee verwante Zeeuwse tradities.

Ring- en sjezenrijden, Immaterieel Erfgoed

Fierljeppen

Neem een aanloop, spring aan de polsstok, klim omhoog terwijl die kantelt en probeer zo ver mogelijk in het zandbed te landen.

De Friese bond beschrijft hoe het springen over water met een polsstok zich in Fryslân ontwikkelde tot een wedstrijdsport.

Frysk Ljeppers Boun

Beugelen

Op een lemen baan probeert een speler met een schepper een zware bol door een ijzeren ring te spelen. De ligging van de andere bollen speelt mee in de volgende zet.

Drost behandelt het oudere boghelen. Het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed beschrijft de baan en spelvorm die tegenwoordig worden gebruikt.

Beugelen, Immaterieel Erfgoed

Klootschieten

Spelers werpen om de beurt een kloot en gaan verder vanaf de plek waar die tot stilstand komt. Op een parcours telt hoeveel worpen nodig zijn.

Drost bespreekt het oude klootspel bij de werpspelen. Een negentiende-eeuws stuk in De Navorscher vermeldt ook de naam klootskeeten.

De Navorscher (1871), DBNL

Krulbollen

Rol een schijfvormige bol over een baan. Door de vorm buigt hij af. De kunst is om hem dicht bij de staak te laten uitkomen of een bol van de tegenpartij weg te spelen.

Het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed beschrijft krulbollen als een levende traditie in Zeeuws-Vlaanderen.

Krulbollen, Immaterieel Erfgoed

Eierkulen

Met Pasen rollen deelnemers eieren van een helling. De heuveltjes heten in Hellendoorn kuulbargies.

Die plaatsnamen helpen de geschiedenis van het gebruik te volgen. Het maakt deel uit van de plaatselijke paasgebruiken.

Immaterieel Erfgoed, Paasgebruiken Hellendoorn

Thuis en aan de herbergtafel

Spelen met schijven, dobbelstenen, pionnen en gedrukte borden.

Gedrukt ganzenbord met een spiraal van genummerde vakken
Een gedrukt ganzenbord uit de collectie van het Rijksmuseum. Nederlandsch Ganze Spel, Rijksmuseum.

Sjoelen

Schuif schijven over een houten bak naar vier poortjes. Een schijf in elk van de vier vakken vormt samen een set en levert extra punten op.

Nicoline van der Sijs dateert een Nederlandse vermelding van het woord sjoelen aan het eind van de negentiende eeuw.

Chronologisch woordenboek, DBNL

Ganzenbord

Gooi met dobbelstenen en schuif je pion over een genummerd spoor. Op bijzondere vakken mag je verder, moet je wachten of ga je terug.

Het Rijksmuseum bewaart een gedrukt Nederlandsch Ganze Spel. Het bord laat zien hoe regels en illustraties op één vel papier bijeenkwamen.

Nederlandsch Ganze Spel, Rijksmuseum

Molenspel

Leg om beurten stenen op de snijpunten van een bord. Met drie eigen stenen op een aangewezen rij maak je een molen en mag je een steen van de tegenstander wegnemen.

Drost neemt het molenspel op in haar historische overzicht naast ganzenbord en andere spellen die met weinig materiaal gespeeld konden worden.

Drost (1914), blz. 132–154

Triktrak

Twee spelers verplaatsen hun schijven over een bord met punten. Dobbelstenen bepalen de verplaatsing. De precieze puntenregels verschillen tussen historische varianten.

Van der Sijs dateert het Nederlandse woord triktrak op 1693 en vermeldt een Franse herkomst van het woord.

Chronologisch woordenboek, DBNL

Dammen

Twee spelers schuiven schijven over donkere vakken. Slaan doe je door over een schijf van de tegenstander te springen.

De collectie van het Rijksmuseum bevat gesneden damschijven: spelstukken konden ook kunstvoorwerpen zijn.

Rijksmuseum, Spelletjes

Schaken

De spelers verplaatsen stukken met verschillende zetten en proberen elkaars koning mat te zetten.

Het Rijksmuseum bewaart onder meer een schaakspel met zilver en ebbenhout. Zulke materialen vertellen ook iets over wie een kostbaar spel kon laten maken of kopen.

Rijksmuseum, Spelletjes

Even of oneven

Verberg enkele noten, knikkers of muntjes in je hand. De ander raadt of het aantal even of oneven is.

Drost bespreekt het raadspel bij spelen met kleine voorwerpen. Je hebt er geen bord of vast speelveld voor nodig.

H. Drost, Het Nederlandsch kinderspel (1914)

Kruis of munt

Gooi een munt op en voorspel welke kant boven komt. Je kunt er een beurt mee bepalen of er een raadspel van maken.

In Drosts overzicht staat de oude naam kruis of munt tussen de spelen met penningen.

H. Drost, Het Nederlandsch kinderspel (1914)

In sneeuw en op het ijs

Spellen waarvoor je moest wachten tot het winter werd.

Sleetjerijden

Een speler zit op een slee terwijl iemand anders trekt, of glijdt met de slee van een helling. Op ijs kon een slee ook over de vlakke baan worden voortbewogen.

Drost behandelt sleetjerijden naast glijden op het ijs aan het slot van haar overzicht van oude kinderspelen.

Drost (1914), blz. 132–154

Sneeuwballen gooien

Maak een bal van sneeuw en mik op een afgesproken doel. Bij groepsspel kan een muur van sneeuw dienen als dekking.

Drost zet sneeuwballen gooien in haar hoofdstuk over de werpspelen, naast kegelen, colven en andere mikspelen.

Drost (1914), blz. 50–92

Schaatsen op natuurijs

Bevroren vaarten en plassen boden ruimte om te rijden, elkaar te ontmoeten of een tocht te maken.

Avercamp schilderde rond 1608 een ijsvlakte vol mensen. Aan hun verschillende bezigheden zie je hoeveel functies het ijs tegelijk had.

Rijksmuseum, Winterlandschap met schaatsers

Geschiedenis van het dagelijks leven

Hoe vermaakte men zich vroeger?

Van een aftelrijm op straat tot een spelletje aan de herbergtafel. Vijf verhalen over de plekken, voorwerpen en gewoonten die het spelen vormgaven.

Van wie is de straat?

Op de zeventiende-eeuwse Voorhoutprent delen steltenlopers, vliegeraars en andere kinderen dezelfde ruimte. In een foto van het Nationaal Archief zie je eeuwen later spelende kinderen en moeders op straat in de Amsterdamse Jordaan. Het zijn twee verschillende soorten bronnen: een kunstenaar heeft een tafereel samengesteld, een fotograaf legde één moment vast.

Drost legt oude woorden, prenten en latere spelvarianten naast elkaar. Daardoor kunnen we soms herkennen wát er gespeeld werd, ook als we de plaatselijke regels niet meer precies kennen. Van Vlotens verzameling aftelrijmen laat nog iets anders zien: een spel begon vaak al met het kiezen van wie aan de beurt was.

H. Drost, Het Nederlandsch kinderspel (1914) · J. van Vloten, Tel- en aftelrijmen (1874) · Nationaal Archief, spelende kinderen in de Jordaan

Aan tafel en bij de buren

Houten of benen schijven, dobbelstenen en papieren borden konden lang meegaan en werden opnieuw gebruikt. In het Rijksmuseum liggen onder meer gesneden damschijven en een ingelegd schaakspel. Jan Steen plaatste zijn triktrakspelers in een herberg. Aan dezelfde tafel kon je spelen, kijken en praten.

Ook bezoek was vermaak. De Encyclopedie Drenthe vertelt dat volwassenen in de winter bij elkaar kwamen op praatavonden. Kinderen vermaakten zich dan onderling. Wat er gespeeld of verteld werd, hing af van de aanwezigen en van wat er voorhanden was.

Rijksmuseum, Spelletjes · Rijksmuseum, Tweeërlei spel · Encyclopedie Drenthe, Volksvermaken

Kermis, markt en poppenkast

Jan ter Gouw beschreef in 1871 hoe mensen naar de markt gingen om te kopen én om zich te vermaken. De kermis gaf ruimte aan muziek, ontmoetingen en optredens. Een negentiende-eeuwse centsprent met acht voorstellingen over Jan Klaassen laat zien hoe een bekend poppenkastpersonage ook op papier verder leefde.

De Drentse encyclopedie vermeldt dat sommige wedstrijden via de kerkenspraak werden aangekondigd. Ze beschrijft ook hoe op sommige plaatsen dierenkwellende vermaken werden vervangen door onder meer koekhappen en ringrijden. Plaatselijke feesten veranderden mee met opvattingen over wat als vermaak gold.

Jan ter Gouw, Kermis (1871) · Jan ter Gouw, Markten (1871) · Rijksmuseum, De geschiedenis van Jan Klaassen · Encyclopedie Drenthe, Volksvermaken

Feestdagen door het jaar

Op Jan Steens Sint-Nicolaasfeest draagt een meisje een pop en een emmertje met lekkernijen. Ter Gouw verzamelde beschrijvingen van ander sinterklaasvermaak en van wat kinderen in hun schoen vonden. Zijn hoofdstuk over Sint-Maarten laat weer andere gebruiken zien.

In Hellendoorn hoorde eierkulen bij de paasgebruiken. Eieren werden van een heuveltje naar beneden gerold. De plaatselijke naam kuulbargies bewaart de herinnering aan de plekken waar het gebeurde.

Jan ter Gouw, Sinterklaas (1871) · Jan ter Gouw, Sint Maarten (1871) · Immaterieel Erfgoed, Paasgebruiken Hellendoorn

Als het water dichtvroor

Op Hendrick Avercamps winterlandschap uit omstreeks 1608 gebruiken mensen het ijs voor werk, vervoer en plezier. Tussen de schaatsers en andere bezoekers kun je kijken wie zich verplaatst, wie kijkt en wie de kou trotseert om te werken.

Sleetjerijden en glijden horen in Drosts boek tot de oude kinderspelen. Colven kon volgens de Kolfbond ook op het ijs. Hetzelfde bevroren oppervlak bood dus plaats aan heel verschillende vormen van vermaak.

Schaatsers en andere mensen op het ijs in een winterlandschap van Hendrick Avercamp
Hendrick Avercamp, Winterlandschap met schaatsers, omstreeks 1608. Rijksmuseum, Winterlandschap met schaatsers.

Rijksmuseum, Winterlandschap met schaatsers · H. Drost, Het Nederlandsch kinderspel (1914)